Phụ nữ mang thai dễ mắc các bệnh răng miệng nào?

Thay đổi nội tiết tố trong thai kỳ không chỉ ảnh hưởng đến làn da, tâm trạng hay hệ tiêu hóa của mẹ bầu, mà còn tác động rõ rệt đến sức khỏe răng miệng. Nhiều nghiên cứu ghi nhận phụ nữ mang thai có nguy cơ mắc một số bệnh lý răng miệng cao hơn đáng kể so với bình thường. 

Vì sao mang thai làm tăng nguy cơ mắc bệnh răng miệng?

Trong thai kỳ, nồng độ hai hormone chính là estrogen và progesterone tăng lên đáng kể so với bình thường. Hai hormone này không chỉ ảnh hưởng đến hệ sinh sản, mà còn tác động trực tiếp lên mạch máu nướu, làm tăng tính thấm của thành mạch, tăng lưu lượng dịch nướu và khiến mô nướu trở nên nhạy cảm, dễ viêm hơn khi tiếp xúc với vi khuẩn trong mảng bám.

Ngoài yếu tố nội tiết, thai kỳ còn kéo theo hàng loạt thay đổi khác góp phần làm tăng nguy cơ bệnh răng miệng: ốm nghén gây nôn làm tăng tiếp xúc axit dạ dày với răng, thay đổi thói quen ăn uống (ăn vặt nhiều hơn, thèm đồ ngọt), đôi khi ngại chải răng do buồn nôn khi đưa bàn chải vào miệng, và một số thay đổi trong hệ vi sinh vật dưới nướu do môi trường nội tiết thay đổi. Dưới đây là các bệnh lý cụ thể mẹ bầu cần lưu ý.

1. Viêm lợi thai kỳ

Đây là bệnh lý răng miệng phổ biến nhất khi mang thai

Viêm lợi thai kỳ là tình trạng được ghi nhận rất phổ biến trong các nghiên cứu dịch tễ học. Một số nghiên cứu cắt ngang ở các quốc gia khác nhau ghi nhận tỷ lệ phụ nữ mang thai bị viêm lợi dao động rất rộng tùy dân số nghiên cứu, có nơi ghi nhận tới khoảng 86-89% thai phụ có dấu hiệu viêm lợi, trong khi một số nghiên cứu khác ghi nhận tỷ lệ thấp hơn, quanh mức 47%. Nhìn chung, nhiều tài liệu y khoa tổng hợp cho rằng ngay cả khi vệ sinh răng miệng tốt, có tới 50-70% phụ nữ mang thai vẫn xuất hiện một mức độ viêm lợi nhất định do tác động của thay đổi nội tiết tố.

Có thể bạn quan tâm: Bị lợi trùm răng khôn khi mang thai xử lý thế nào?

Thời điểm và biểu hiện

Viêm lợi thai kỳ thường bắt đầu xuất hiện rõ rệt từ tháng thứ 2 và có xu hướng nặng dần đến khoảng tháng thứ 8 của thai kỳ, sau đó thường cải thiện dần sau sinh khi nồng độ hormone trở về mức bình thường. Biểu hiện điển hình gồm nướu sưng đỏ, dễ chảy máu khi chải răng hoặc thậm chí khi ăn nhai, đôi khi nướu có cảm giác căng tức nhẹ.

Cơ chế theo nghiên cứu

Các nghiên cứu về vi sinh vật học ghi nhận rằng nồng độ progesterone tăng cao trong tam cá nguyệt đầu có mối liên hệ với sự gia tăng của một số vi khuẩn gây bệnh nha chu, đặc biệt là chủng Porphyromonas gingivalis, một trong những tác nhân chính gây viêm nha chu mạn tính. Đồng thời, sự hiện diện của vi khuẩn Tannerella forsythia trong tam cá nguyệt đầu cũng được ghi nhận có liên quan đến tình trạng viêm lợi ở thai phụ. Điều này cho thấy viêm lợi thai kỳ không chỉ đơn thuần do hormone, mà còn có sự tương tác giữa hormone và hệ vi sinh vật dưới nướu.

2. U hạt thai nghén (Pregnancy epulis / Pregnancy tumor)

Đây là một dạng tổn thương lành tính đặc trưng, xuất hiện ở một tỷ lệ nhỏ thai phụ, thường liên quan trực tiếp đến tình trạng viêm lợi thai kỳ không được kiểm soát tốt. U hạt thai nghén biểu hiện dưới dạng một khối u nhỏ, màu đỏ tía, thường mọc ở vùng nhú lợi giữa hai răng, dễ chảy máu khi chạm vào dù chỉ với lực nhẹ.

Về bản chất, đây không phải là khối u ác tính mà là phản ứng viêm quá mức tại chỗ, thường phát triển trong tam cá nguyệt thứ hai, có xu hướng tự thoái triển sau khi sinh khi nồng độ hormone trở về bình thường. Tuy nhiên, nếu khối u gây khó chịu nhiều, chảy máu nhiều hoặc cản trở ăn nhai, bác sĩ có thể cân nhắc loại bỏ tại chỗ trong thai kỳ.

3. Sâu răng gia tăng trong thai kỳ

Vì sao nguy cơ sâu răng tăng lên khi mang thai

Có nhiều yếu tố cộng hưởng làm tăng nguy cơ sâu răng ở phụ nữ mang thai so với bình thường:

Thay đổi thói quen ăn uống. Nhiều thai phụ có xu hướng ăn vặt thường xuyên hơn, đôi khi thèm đồ ngọt hoặc chua trong thai kỳ, làm tăng tần suất tiếp xúc của răng với đường và axit trong ngày.

Nôn ói do ốm nghén. Tình trạng nôn ói, đặc biệt ở tam cá nguyệt đầu, khiến axit dạ dày trào lên tiếp xúc trực tiếp với men răng nhiều lần trong ngày, làm mềm và bào mòn men răng, đây vừa là yếu tố gây mòn răng, vừa gián tiếp làm tăng nguy cơ sâu răng do men răng suy yếu.

Ngại vệ sinh răng miệng do buồn nôn. Một số thai phụ cảm thấy buồn nôn khi đưa bàn chải vào sâu trong miệng (đặc biệt là vùng răng hàm), dẫn đến việc chải răng qua loa hoặc bỏ qua một số vùng, tạo điều kiện cho mảng bám tích tụ.

Thay đổi thành phần nước bọt. Một số nghiên cứu ghi nhận độ pH nước bọt có xu hướng giảm nhẹ (tính axit tăng) trong thai kỳ, tạo môi trường thuận lợi hơn cho vi khuẩn gây sâu răng phát triển.

Đọc thêm: Khi mang thai có nhổ răng được không?

4. Mòn răng do axit (Dental erosion)

Đây là hệ quả trực tiếp của tình trạng nôn ói kéo dài, đặc biệt ở những thai phụ bị ốm nghén nặng (hyperemesis gravidarum), tình trạng nôn ói nghiêm trọng, kéo dài hơn mức thông thường. Axit dạ dày có độ pH rất thấp, khi tiếp xúc lặp đi lặp lại với bề mặt răng sẽ làm hòa tan dần lớp men răng, khiến răng trở nên nhạy cảm hơn, mỏng hơn, và trong trường hợp nặng có thể thay đổi hình dạng răng (đặc biệt là mặt trong răng cửa hàm trên, vị trí tiếp xúc nhiều nhất với chất nôn).

Nếu thai phụ bị nôn ói thường xuyên, các bác sĩ nha khoa thường khuyến nghị không nên chải răng ngay sau khi nôn (vì men răng đang mềm tạm thời do axit, chải răng lúc này có thể làm mòn thêm), mà nên súc miệng bằng nước hoặc dung dịch baking soda pha loãng để trung hòa axit trước, rồi chải răng sau đó khoảng 30 phút.

Đọc thêm: Bà bầu có trám răng được không?

5. Viêm nha chu và mối liên hệ với biến chứng thai kỳ

Đây là khía cạnh được nghiên cứu sâu rộng nhất về mặt khoa học

Nếu viêm lợi thai kỳ không được kiểm soát, tình trạng viêm có thể tiến triển thành viêm nha chu, ảnh hưởng đến các mô nâng đỡ răng sâu hơn, bao gồm dây chằng nha chu và xương ổ răng. Điều đáng chú ý là viêm nha chu ở phụ nữ mang thai đã được nhiều nghiên cứu dịch tễ học lớn xem xét về mối liên hệ với các biến chứng thai kỳ, đặc biệt là sinh non.

Cơ chế được đề xuất trong y văn là tình trạng viêm nha chu tạo ra phản ứng viêm toàn thân thông qua các chất trung gian gây viêm như prostaglandin E2, interleukin và cytokine, những chất này có thể đi vào tuần hoàn máu và ảnh hưởng đến quá trình sinh lý bình thường của tử cung, có khả năng góp phần kích hoạt chuyển dạ sớm.

Bằng chứng từ các nghiên cứu

Một phân tích tổng hợp (meta-analysis) công bố năm 2024, tổng hợp dữ liệu từ hơn 2,5 triệu người tham gia, ghi nhận viêm nha chu có liên quan đến việc tăng nguy cơ sinh non với tỷ số chênh (OR) khoảng 1,87, nghĩa là thai phụ bị viêm nha chu có nguy cơ sinh non cao hơn đáng kể so với thai phụ không mắc bệnh này.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây vẫn là lĩnh vực còn nhiều tranh luận trong y văn. Một số nghiên cứu case-control quy mô nhỏ hơn không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê rõ ràng giữa viêm nha chu lâm sàng và sinh non, dù vẫn ghi nhận một số dấu ấn sinh học viêm (như men elastase trong dịch nướu) có liên quan. Một nghiên cứu cộng đồng tại Nepal trên gần 1.400 thai phụ cũng cho kết quả đáng chú ý: tình trạng viêm lợi được đánh giá ở tam cá nguyệt đầu có liên quan rõ rệt đến nguy cơ sinh non, trong khi đánh giá ở giai đoạn sau của thai kỳ lại không cho thấy mối liên hệ này, gợi ý rằng thời điểm đánh giá và can thiệp sớm (trước hoặc đầu thai kỳ) có thể quan trọng hơn so với giai đoạn muộn.

Nhìn chung, dù mối liên hệ nhân quả trực tiếp vẫn chưa được khẳng định tuyệt đối, phần lớn y văn đồng thuận rằng đây là mối liên hệ đáng lưu tâm, và việc kiểm soát tốt sức khỏe nha chu trước và trong thai kỳ là một biện pháp phòng ngừa hợp lý, an toàn, không có lý do gì để trì hoãn.

6. Răng lung lay nhẹ

Một số thai phụ nhận thấy răng có cảm giác lung lay nhẹ hơn bình thường, dù không có bệnh lý nha chu nặng. Đây là hiện tượng được ghi nhận liên quan đến tác động của hormone thai kỳ lên dây chằng nha chu và một phần xương ổ răng, khiến các mô này trở nên lỏng lẻo hơn tạm thời. Tình trạng này thường nhẹ, không gây mất răng, và cải thiện dần sau khi sinh. Tuy nhiên, nếu răng lung lay rõ rệt kèm theo các dấu hiệu viêm nha chu khác, cần được nha sĩ đánh giá để loại trừ viêm nha chu tiến triển.

7. Tăng tiết nước bọt

Ngược lại với tình trạng khô miệng thường gặp ở một số giai đoạn khác của cuộc đời, một số thai phụ, đặc biệt trong tam cá nguyệt đầu, thường đi kèm với ốm nghén nặng, gặp tình trạng tăng tiết nước bọt bất thường. Dù không trực tiếp gây bệnh răng miệng, tình trạng này có thể gây khó chịu, tăng cảm giác buồn nôn, và gián tiếp ảnh hưởng đến việc vệ sinh răng miệng nếu thai phụ cảm thấy quá khó chịu khi chải răng.

Chăm sóc răng miệng đúng cách trong thai kỳ để phòng ngừa

Duy trì vệ sinh răng miệng đều đặn, điều chỉnh linh hoạt nếu buồn nôn

Nếu cảm thấy buồn nôn khi chải răng, có thể thử dùng bàn chải đầu nhỏ, kem đánh răng không mùi vị nồng, hoặc chải răng vào thời điểm trong ngày ít buồn nôn nhất thay vì bỏ qua hoàn toàn việc chải răng.

Khám nha khoa định kỳ trong thai kỳ

Trái với quan niệm sai lầm phổ biến rằng “mang thai không nên đi khám răng”, việc khám và làm sạch răng miệng định kỳ (lấy cao răng, kiểm tra viêm lợi) trong thai kỳ là an toàn và được khuyến khích, đặc biệt trong tam cá nguyệt thứ hai, giai đoạn được xem là an toàn nhất để thực hiện các thủ thuật nha khoa thông thường nếu cần.

Xử lý đúng cách sau khi nôn ói

Súc miệng bằng nước sạch hoặc dung dịch baking soda pha loãng ngay sau khi nôn, đợi khoảng 30 phút rồi mới chải răng để tránh làm mòn thêm men răng đang mềm tạm thời do axit.

Chế độ ăn uống hợp lý

Nếu cần ăn vặt thường xuyên do ốm nghén, nên ưu tiên thực phẩm ít đường, hạn chế đồ ngọt và có gas, đồng thời súc miệng bằng nước sau mỗi lần ăn vặt nếu chưa tiện chải răng ngay.