Bị cứng hàm vào buổi sáng – nguyên nhân là gì?

Thức dậy với cảm giác hàm cứng, mỏi, thậm chí khó mở miệng là trải nghiệm không hiếm gặp, nhưng lại thường bị bỏ qua vì nhiều người cho rằng đây chỉ là cảm giác thoáng qua không đáng lo ngại. Trên thực tế, cứng hàm vào buổi sáng thường là dấu hiệu phản ánh những gì đang xảy ra với hàm và cơ miệng của bạn trong lúc ngủ, phổ biến nhất là tình trạng nghiến hoặc siết chặt răng không kiểm soát. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ nguyên nhân, cơ chế và hướng xử lý phù hợp cho tình trạng này.

Trả lời nhanh: Vì sao bị cứng hàm vào buổi sáng?

Nguyên nhân phổ biến nhất gây cứng hàm vào buổi sáng là tình trạng nghiến răng hoặc siết chặt hàm trong khi ngủ (sleep bruxism), một dạng rối loạn vận động không tự chủ khiến các cơ hàm phải hoạt động liên tục suốt đêm mà bạn hoàn toàn không nhận biết được.

Bên cạnh đó, tư thế ngủ không phù hợp, các vấn đề liên quan đến khớp thái dương hàm, hoặc trong một số trường hợp là dấu hiệu của viêm khớp hoặc nhiễm trùng răng miệng cũng có thể là nguyên nhân. Phần lớn trường hợp cứng hàm buổi sáng do nghiến răng sẽ giảm dần trong vòng 1-2 giờ sau khi thức dậy khi cơ hàm “khởi động” trở lại; nếu tình trạng kéo dài suốt cả ngày hoặc có xu hướng nặng dần, đây là dấu hiệu cần được thăm khám.

Nguyên nhân phổ biến nhất: Nghiến răng hoặc siết chặt hàm khi ngủ

Đây là tình trạng phổ biến hơn nhiều người nghĩ

Các nghiên cứu ước tính tỷ lệ người trưởng thành gặp phải tình trạng nghiến răng khi ngủ dao động trong khoảng 8-19% tùy theo phương pháp khảo sát và nhóm dân số nghiên cứu. Đáng chú ý, phần lớn người mắc phải tình trạng này hoàn toàn không tự nhận biết được, vì hành vi nghiến/siết hàm diễn ra trong khi ngủ sâu, ngoài tầm kiểm soát ý thức. Nhiều người chỉ phát hiện ra qua lời kể của người ngủ cùng (do tiếng nghiến răng), hoặc qua các dấu hiệu gián tiếp như cứng hàm buổi sáng, mòn răng bất thường được nha sĩ phát hiện khi khám định kỳ.

Lực tác động khi nghiến răng lớn đến mức nào?

Trong các đợt nghiến hoặc siết chặt hàm khi ngủ, cơ hàm có thể tạo ra lực nén lên khớp thái dương hàm và các răng lớn hơn đáng kể so với lực cắn bình thường khi ăn nhai, một số tài liệu ước tính lực này có thể lên đến hàng trăm pound (tương đương hơn 100kg) trong các đợt nghiến mạnh. Với cường độ lực lớn và lặp lại nhiều lần suốt đêm như vậy, không khó hiểu vì sao các cơ hàm cảm thấy mỏi, căng cứng ngay khi vừa thức dậy, tương tự cảm giác cơ bắp bị mỏi sau khi tập luyện cường độ cao.

Nguyên nhân gây ra nghiến răng khi ngủ

Cơ chế của nghiến răng khi ngủ khá phức tạp và được cho là liên quan nhiều đến hoạt động của hệ thần kinh trung ương trong các giai đoạn vi thức giấc (micro-arousal) tự nhiên của giấc ngủ, hơn là chỉ đơn thuần do yếu tố tại chỗ ở răng hoặc khớp cắn như quan niệm trước đây. Một số yếu tố được ghi nhận có liên quan bao gồm:

• Căng thẳng, lo âu: đây là yếu tố được nhiều nghiên cứu ghi nhận là có mối liên hệ rõ rệt nhất với tình trạng nghiến răng, cả ban ngày lẫn ban đêm.
• Rối loạn giấc ngủ, đặc biệt là chứng ngưng thở khi ngủ (OSA): nghiến răng thứ phát thường được ghi nhận đi kèm với các rối loạn giấc ngủ khác, gợi ý mối liên hệ giữa hai tình trạng này.
• Một số loại thuốc: một số thuốc (đặc biệt nhóm thuốc chống trầm cảm) được ghi nhận có thể là yếu tố góp phần gây nghiến răng ở một số người.
• Yếu tố khớp cắn: trước đây, sai lệch khớp cắn từng được xem là nguyên nhân chính gây nghiến răng, nhưng các nghiên cứu gần đây có xu hướng xem đây chỉ là một yếu tố góp phần trong bức tranh đa yếu tố, không phải nguyên nhân chính như quan niệm cũ.

Mối liên hệ giữa nghiến răng và rối loạn khớp thái dương hàm (TMD)

Nhiều tài liệu ghi nhận nghiến răng và rối loạn khớp thái dương hàm (TMD) thường xuất hiện đồng thời ở cùng một người, với các biểu hiện chung như đau cơ hàm, cứng hàm buổi sáng, tiếng kêu khớp khi há miệng. Tuy nhiên, một số nghiên cứu và phân tích tổng hợp gần đây lại cho thấy bằng chứng về mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hai tình trạng này (nghiến răng có thực sự “gây ra” TMD hay không) vẫn chưa thực sự thống nhất và còn gây tranh cãi trong y văn.

Điều này có ý nghĩa thực tế quan trọng: nếu bạn bị cứng hàm buổi sáng, không nên vội kết luận chắc chắn nguyên nhân là do một tình trạng duy nhất, mà nên được bác sĩ đánh giá toàn diện, vì trong nhiều trường hợp, nghiến răng và các vấn đề khớp thái dương hàm có thể cùng tồn tại và ảnh hưởng lẫn nhau theo nhiều cách khác nhau tùy từng người.

Rối loạn khớp thái dương hàm (TMD) tự bản thân nó cũng là một nguyên nhân độc lập có thể gây cứng hàm, đau khi há miệng, tiếng kêu lục cục hoặc lạo xạo khi cử động hàm. Đây là nhóm rối loạn được ước tính ảnh hưởng đến hàng chục triệu người, phổ biến hơn ở phụ nữ trong độ tuổi 20-40.

Các nguyên nhân khác gây cứng hàm buổi sáng

Tư thế ngủ không phù hợp

Ngủ nằm sấp, hoặc có thói quen kê tay/nắm tay dưới hàm khi ngủ nghiêng, có thể tạo áp lực lệch một bên lên khớp hàm trong suốt nhiều giờ, dẫn đến cảm giác cứng hoặc đau mỏi khi thức dậy, đặc biệt nếu chỉ xảy ra ở một bên hàm.

Viêm khớp

Các bệnh lý viêm khớp toàn thân (như viêm khớp dạng thấp) hoặc thoái hóa khớp thái dương hàm tại chỗ đều có thể gây cứng khớp rõ rệt hơn vào buổi sáng, đây là đặc điểm khá kinh điển của các bệnh lý viêm khớp nói chung, do dịch khớp lưu thông kém hơn trong thời gian dài không vận động khi ngủ.

Nhiễm trùng hoặc viêm nhiễm răng miệng

Tình trạng viêm nhiễm ở răng (như áp-xe, viêm tủy) đôi khi có thể cảm nhận rõ hơn khi nằm, do thay đổi áp lực máu ở vùng đầu mặt khi ở tư thế nằm ngang kéo dài, khiến cảm giác đau hoặc khó chịu có thể rõ rệt hơn vào buổi sáng.

Viêm xoang

Tình trạng viêm, tắc nghẽn xoang có thể gây cảm giác áp lực lan tỏa đến vùng hàm trên, đặc biệt vùng răng hàm. Tuy nhiên, nguyên nhân này thường đi kèm các triệu chứng mũi xoang khác (nghẹt mũi, đau vùng mặt), nếu chỉ có cứng hàm đơn thuần mà không kèm triệu chứng mũi xoang, khả năng cao nguyên nhân đến từ nghiến răng nhiều hơn.

Các dấu hiệu đi kèm cần lưu ý

Ngoài cảm giác cứng hàm, một số dấu hiệu sau có thể giúp bạn (và bác sĩ) xác định rõ hơn nguyên nhân:

• Răng có dấu hiệu mòn phẳng, sứt mẻ hoặc lung lay bất thường
• Cảm giác ù tai hoặc đau vùng tai dù không có vấn đề về tai thực sự
• Đau đầu vùng thái dương, đặc biệt rõ vào buổi sáng
• Đau khi nhai hoặc khó khăn khi mở/khép miệng hoàn toàn
• Tiếng kêu lục cục, lạo xạo khi cử động hàm
• Vết cắn hằn ở má trong hoặc dấu răng hằn trên lưỡi
• Người ngủ cùng thông báo nghe thấy tiếng nghiến răng vào ban đêm

Khi nào tình trạng cứng hàm buổi sáng cần được thăm khám?

Bạn nên chủ động đến nha khoa hoặc cơ sở y tế thăm khám nếu:

• Cứng hàm kéo dài suốt cả ngày, không giảm sau 1-2 giờ thức dậy như thông thường
• Tình trạng có xu hướng nặng dần theo thời gian
• Xuất hiện đau rõ rệt, khó mở miệng hoàn toàn hoặc hàm bị “kẹt” tạm thời
• Nhận thấy răng mòn, sứt mẻ bất thường hoặc ê buốt tăng dần
• Có dấu hiệu nghi ngờ ngưng thở khi ngủ đi kèm (ngáy to, buồn ngủ ban ngày quá mức)
• Nghi ngờ liên quan đến nhiễm trùng răng (kèm sưng, sốt, đau nhức dữ dội)

Cách giảm nhẹ triệu chứng tại nhà

• Chườm ấm vùng hàm vào buổi sáng có thể giúp thư giãn cơ và giảm cảm giác cứng nhanh hơn.
• Xoa bóp nhẹ nhàng vùng cơ hàm và thái dương để hỗ trợ tuần hoàn và giảm căng cơ.
• Điều chỉnh tư thế ngủ, hạn chế nằm sấp hoặc tì tay dưới hàm.
• Thực hành các kỹ thuật giảm căng thẳng trước khi ngủ (hít thở sâu, thiền, hạn chế thiết bị điện tử) nếu nghi ngờ nguyên nhân liên quan đến stress.
• Hạn chế nhai kẹo cao su hoặc thức ăn quá dai/cứng vào buổi tối, tránh gây thêm áp lực cho cơ hàm vốn đã hoạt động nhiều trong ngày.

Hướng điều trị chuyên khoa

Máng chống nghiến

Đây là phương pháp phổ biến và hiệu quả nhất được các nha sĩ khuyến nghị cho tình trạng nghiến răng khi ngủ. Máng chống nghiến răng được thiết kế riêng theo dấu răng, đeo vào ban đêm giúp giảm lực tác động trực tiếp lên răng, đồng thời có thể hỗ trợ đặt hàm ở vị trí thuận lợi hơn để giảm áp lực lên khớp thái dương hàm.

Đánh giá và điều trị các rối loạn giấc ngủ liên quan

Nếu nghi ngờ nghiến răng có liên quan đến chứng ngưng thở khi ngủ hoặc rối loạn giấc ngủ khác, bác sĩ có thể chỉ định thêm các đánh giá chuyên sâu (như đo đa ký giấc ngủ) để xác định và điều trị đồng thời, vì chỉ xử lý riêng phần nghiến răng mà bỏ qua nguyên nhân gốc rễ về giấc ngủ thường khó mang lại hiệu quả triệt để.

Quản lý căng thẳng

Với các trường hợp có yếu tố stress rõ rệt, việc phối hợp các liệu pháp giảm căng thẳng (như liệu pháp nhận thức hành vi) có thể là một phần quan trọng trong kế hoạch điều trị tổng thể.

Vật lý trị liệu vùng hàm mặt

Với các trường hợp có yếu tố rối loạn khớp thái dương hàm đi kèm, các bài tập vật lý trị liệu chuyên biệt cho vùng hàm mặt có thể giúp cải thiện chức năng khớp và giảm triệu chứng.

Điều chỉnh khớp cắn (trong một số trường hợp cụ thể)

Nếu sau đánh giá kỹ lưỡng, bác sĩ xác định có yếu tố sai lệch khớp cắn góp phần đáng kể vào tình trạng, có thể cân nhắc các biện pháp điều chỉnh phù hợp, dù như đã đề cập, đây không còn được xem là nguyên nhân chính trong phần lớn trường hợp theo các nghiên cứu hiện nay.