Đặt lưỡi sai vị trí gây ra hậu quả gì?

Vị trí của lưỡi tưởng như là một chi tiết rất nhỏ, nhưng nếu lưỡi thường xuyên đặt sai chỗ khi nghỉ hoặc khi nuốt, áp lực lặp đi lặp lại có thể ảnh hưởng đến răng, khớp cắn và sự phát triển của xương hàm. Tình trạng này đặc biệt đáng chú ý ở trẻ em đang trong giai đoạn phát triển. Một số người còn gặp vấn đề về phát âm hoặc răng dễ dịch chuyển trở lại sau niềng nếu thói quen đẩy lưỡi không được điều chỉnh. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu cách nhận biết và xử lý tình trạng này một cách dễ hiểu hơn.

Đặt lưỡi sai vị trí có thể gây ra những vấn đề gì?

Nếu lưỡi thường xuyên nằm sai vị trí trong thời gian dài, đặc biệt là nằm thấp ở sàn miệng hoặc liên tục đẩy vào răng cửa khi nuốt, tình trạng này có thể góp phần làm thay đổi cách răng và hai hàm phát triển.

Một số vấn đề thường được nhắc đến gồm:

• Khớp cắn hở, tức là răng cửa hai hàm không chạm được vào nhau khi cắn.
• Răng cửa có xu hướng chìa ra phía trước hoặc xuất hiện khoảng thưa.
• Vòm miệng hẹp và cao hơn bình thường.
• Cung hàm phát triển chưa cân đối, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
• Khó phát âm rõ một số âm.
• Tăng nguy cơ răng dịch chuyển trở lại sau khi đã chỉnh nha.

Tuy nhiên, cần hiểu rằng đặt lưỡi sai không phải lúc nào cũng là nguyên nhân duy nhất. Sai khớp cắn, cấu trúc xương hàm, thói quen thở miệng và nhiều yếu tố khác có thể cùng tồn tại và tác động lẫn nhau.

Thế nào là vị trí lưỡi đúng khi nghỉ?

Khi bạn không nói, không ăn và không nuốt, lưỡi vẫn có một tư thế nghỉ tự nhiên.

Thông thường:

• Phần lớn thân lưỡi áp nhẹ lên vòm miệng.
• Đầu lưỡi nằm ngay phía sau răng cửa hàm trên nhưng không tì mạnh vào răng.
• Môi khép nhẹ và tự nhiên.
• Hai hàm ở trạng thái thư giãn, không siết chặt răng.
• Hô hấp chủ yếu qua mũi.

Khi nuốt, lưỡi cũng nên tạo lực hướng lên vòm miệng thay vì liên tục đẩy về phía trước vào các răng cửa.

Bạn không cần cố ép lưỡi thật mạnh lên vòm miệng. Tư thế đúng chủ yếu là trạng thái nghỉ tự nhiên, nhẹ nhàng và ổn định.

Những kiểu đặt lưỡi sai thường gặp

Lưỡi thường xuyên nằm thấp

Thay vì nằm áp nhẹ lên vòm miệng, lưỡi thường nằm ở sàn miệng.

Tình trạng này thường được chú ý nhiều ở trẻ em vì đây là giai đoạn xương hàm vẫn đang phát triển. Nếu kéo dài, nó có thể đi kèm vòm hàm trên hẹp hoặc các bất thường về khớp cắn.

Đẩy lưỡi ra phía trước khi nuốt

Khi nuốt, đầu hoặc thân lưỡi đẩy về phía trước, chen vào khoảng giữa hai hàm hoặc tì trực tiếp vào mặt trong của răng cửa.

Đây thường được gọi là đẩy lưỡi hoặc tongue thrust.

Tình trạng này có thể xuất hiện ở cả trẻ em và người lớn. Ở một số trẻ, nó có thể liên quan đến những thói quen từ nhỏ như mút tay, bú bình hoặc dùng núm vú giả kéo dài.

Lưỡi đẩy sang hai bên

Một số người không đẩy lưỡi ra trước mà lại thường xuyên tì lưỡi vào một hoặc hai bên cung răng.

Nếu áp lực này kéo dài trong giai đoạn răng và xương hàm đang phát triển, nó cũng có thể góp phần làm thay đổi tương quan giữa các răng.

Đặt lưỡi sai ảnh hưởng đến khớp cắn như thế nào?

Khớp cắn hở

Đây là một trong những vấn đề thường được nhắc đến khi nói về thói quen đẩy lưỡi.

Khớp cắn hở là tình trạng khi khép hai hàm lại, răng cửa trên và dưới vẫn còn một khoảng hở thay vì chạm vào nhau như bình thường.

Ở trẻ đang phát triển, tư thế lưỡi thấp kéo dài hoặc lưỡi liên tục chen giữa hai hàm có thể góp phần duy trì khoảng hở này.

Tuy nhiên, mối quan hệ có thể diễn ra theo cả hai chiều: lưỡi có thể góp phần duy trì khớp cắn hở, nhưng một người vốn đã có khớp cắn hở cũng có thể hình thành tư thế lưỡi thích nghi với khoảng trống có sẵn.

Vì vậy, bác sĩ thường cần đánh giá cả răng, xương hàm và chức năng của lưỡi thay vì chỉ nhìn vào một yếu tố.

Răng hô hoặc răng thưa

Mỗi lần nuốt chỉ tạo ra lực trong thời gian rất ngắn. Nhưng nếu lưỡi thường xuyên đẩy vào răng cửa hàng trăm đến hàng nghìn lần mỗi ngày, lực lặp đi lặp lại có thể góp phần làm các răng cửa nghiêng dần về phía trước.

Ở những người đã có xu hướng hô từ trước, thói quen này có thể khiến tình trạng trở nên rõ hơn.

Nếu bạn muốn tìm hiểu kỹ hơn về hướng xử lý khi răng cửa chìa ra trước, có thể tham khảo niềng răng hô có cải thiện được tình trạng răng chìa hay không.

Vòm miệng hẹp và cung hàm kém phát triển

Trong quá trình trẻ lớn lên, lưỡi là một trong nhiều yếu tố tác động lên sự phát triển của cung hàm trên.

Khi lưỡi nằm đúng vị trí, áp lực nhẹ và liên tục của lưỡi lên vòm miệng góp phần tạo sự cân bằng với lực từ môi và má bên ngoài.

Nếu lưỡi thường xuyên nằm thấp, sự cân bằng này có thể thay đổi. Ở một số trẻ, điều đó đi kèm với vòm miệng cao, hẹp hoặc khớp cắn chéo.

Điều này không có nghĩa rằng chỉ cần “đặt lưỡi đúng” là có thể tự nong rộng toàn bộ xương hàm. Nếu cấu trúc hàm đã hẹp rõ, trẻ vẫn cần được bác sĩ chỉnh nha đánh giá để xác định có cần can thiệp hay không.

Vì sao đặt lưỡi sai có thể khiến răng tái lệch sau niềng?

Niềng răng có thể đưa răng đến vị trí mới, nhưng sau khi tháo niềng, các mô quanh răng vẫn cần thời gian để thích nghi.

Nếu một lực bất thường tiếp tục tác động lên răng mỗi ngày, chẳng hạn lưỡi liên tục đẩy vào răng cửa, răng có thể có xu hướng dịch chuyển trở lại.

Điều này đặc biệt đáng lưu ý ở những người từng điều trị khớp cắn hở.

Do đó, với một số trường hợp, điều trị không chỉ dừng ở việc “kéo răng cho đều”. Bác sĩ còn cần đánh giá:

• Cách lưỡi nghỉ trong miệng.
• Cách người bệnh nuốt.
• Thói quen thở miệng.
• Việc sử dụng hàm duy trì sau niềng.

Nếu nguyên nhân chức năng vẫn còn nhưng chỉ điều chỉnh vị trí răng, khả năng duy trì kết quả lâu dài có thể giảm.

Đặt lưỡi sai có ảnh hưởng đến phát âm không?

Có thể.

Lưỡi là một trong những bộ phận quan trọng nhất giúp tạo âm khi nói. Để phát âm rõ, đầu và thân lưỡi phải di chuyển đến những vị trí rất cụ thể trong miệng.

Nếu lưỡi thường xuyên đưa quá xa về phía trước hoặc nằm sai vị trí, một số người có thể gặp khó khăn khi phát âm các âm cần kiểm soát đầu lưỡi chính xác.

Biểu hiện có thể là:

• Nói ngọng một số âm.
• Âm phát ra không rõ hoặc có tiếng gió.
• Lưỡi lộ ra giữa hai hàm khi phát âm.

Tuy nhiên, nói ngọng có rất nhiều nguyên nhân khác nhau. Không nên mặc định rằng mọi trường hợp nói ngọng đều xuất phát từ tư thế lưỡi.

Nếu vấn đề phát âm rõ rệt, việc đánh giá bởi chuyên gia âm ngữ trị liệu có thể cần thiết bên cạnh thăm khám nha khoa.

Đặt lưỡi sai có liên quan gì đến thở miệng?

Hai tình trạng này thường xuất hiện cùng nhau.

Khi một người thường xuyên thở bằng miệng, miệng phải mở để không khí đi qua. Lúc đó, lưỡi khó duy trì vị trí áp lên vòm miệng và thường hạ xuống sàn miệng.

Ở trẻ nhỏ, thở miệng kéo dài có thể liên quan đến:

• Nghẹt mũi mạn tính.
• Viêm mũi dị ứng.
• VA hoặc amidan quá phát.
• Một số vấn đề đường thở khác.

Vì vậy, nếu một trẻ vừa có tư thế lưỡi thấp vừa thường xuyên há miệng hoặc thở miệng khi ngủ, chỉ hướng dẫn trẻ “đưa lưỡi lên” thường chưa đủ.

Nguyên nhân khiến trẻ không thể thở bằng mũi thoải mái cũng cần được kiểm tra.

Dấu hiệu nào gợi ý lưỡi đang đặt sai vị trí?

Bạn có thể chú ý đến một số biểu hiện sau:

• Miệng thường xuyên hé mở khi nghỉ.
• Hay thở bằng miệng, đặc biệt khi ngủ.
• Có thể kèm ngáy.
• Răng cửa hai hàm không chạm nhau khi cắn.
• Lưỡi chen ra giữa hai hàm khi nuốt.
• Răng cửa có xu hướng chìa hoặc thưa dần.
• Trẻ nói ngọng kéo dài.
• Vòm miệng nhìn cao và hẹp.
• Răng có dấu hiệu tái lệch sau chỉnh nha.

Có một dấu hiệu trong danh sách này chưa đủ để khẳng định bạn hoặc trẻ bị rối loạn tư thế lưỡi.

Điều quan trọng là xem xét toàn bộ cách thở, nuốt, phát âm, khớp cắn và sự phát triển của hai hàm.

Khi nào nên đưa trẻ đi kiểm tra?

Không cần chờ đến khi trẻ thay hết răng mới bắt đầu đánh giá.

Nếu trẻ thường xuyên thở miệng, khớp cắn hở, lưỡi chen giữa răng khi nuốt hoặc xuất hiện những thay đổi rõ về cung hàm, phụ huynh có thể đưa trẻ đi kiểm tra sớm.

Mục tiêu của thăm khám sớm không phải lúc nào cũng là niềng răng ngay. Bác sĩ có thể chỉ:

• Theo dõi sự phát triển.
• Điều chỉnh một số thói quen.
• Đánh giá đường thở.
• Hướng dẫn tập chức năng cơ miệng.
• Can thiệp chỉnh nha sớm nếu thực sự có chỉ định.

Nếu đang cân nhắc chỉnh nha cho trẻ, bạn có thể tìm hiểu thêm về những yếu tố cần quan tâm khi lựa chọn nơi niềng răng cho trẻ.

Cách khắc phục tình trạng đặt lưỡi sai vị trí

Việc điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân. Không phải ai cũng chỉ cần tập lưỡi, và cũng không phải ai cũng cần niềng răng.

Huấn luyện lại tư thế lưỡi và cách nuốt

Liệu pháp cơ chức năng miệng (Myofunctional Therapy) tập trung vào việc giúp người bệnh hình thành lại các thói quen chức năng đúng của lưỡi, môi và các cơ quanh miệng.

Các bài tập có thể hướng đến:

• Vị trí nghỉ của lưỡi.
• Cách nuốt nước bọt.
• Cách khép môi.
• Phối hợp giữa lưỡi và các cơ quanh miệng.

Đây không đơn thuần là việc tập một động tác vài ngày. Mục tiêu là biến tư thế mới thành một thói quen tự nhiên, vì vậy cần thực hiện đều đặn và đúng hướng dẫn.

Sử dụng khí cụ hỗ trợ nếu cần

Trong một số trường hợp, bác sĩ chỉnh nha có thể sử dụng khí cụ để hạn chế việc lưỡi tiếp tục chen hoặc đẩy mạnh vào răng.

Khí cụ chủ yếu tạo điều kiện để lưỡi thích nghi với vị trí phù hợp hơn trong quá trình điều trị.

Thông thường, hiệu quả sẽ tốt hơn khi khí cụ được kết hợp với việc huấn luyện chức năng lưỡi thay vì chỉ dựa vào khí cụ.

Điều trị nguyên nhân khiến người bệnh phải thở miệng

Nếu trẻ không thể thở mũi bình thường vì nghẹt mũi kéo dài, VA hoặc amidan quá phát, việc tập tư thế lưỡi có thể khó duy trì.

Khi đó, bác sĩ nha khoa có thể đề nghị thăm khám thêm chuyên khoa tai mũi họng.

Xử lý được nguyên nhân đường thở giúp việc thay đổi tư thế lưỡi có cơ hội ổn định hơn.

Chỉnh nha khi răng và khớp cắn đã thay đổi

Nếu tình trạng kéo dài đã dẫn đến khớp cắn hở, răng hô, răng thưa hoặc các sai lệch khác, việc tập lưỡi đơn thuần thường không thể tự đưa toàn bộ răng trở lại vị trí mong muốn.

Lúc này có thể cần điều trị chỉnh nha để sắp xếp lại răng và khớp cắn, đồng thời điều chỉnh chức năng của lưỡi song song.

Hai phần này bổ trợ cho nhau: chỉnh nha giải quyết cấu trúc răng, còn kiểm soát thói quen lưỡi giúp giảm một yếu tố có thể làm kết quả thiếu ổn định.

Câu hỏi thường gặp

1. Trẻ bao nhiêu tuổi thì nên kiểm tra tư thế lưỡi?

Không có một độ tuổi cố định cho tất cả trẻ.

Nếu đã xuất hiện những dấu hiệu như thở miệng kéo dài, lưỡi chen giữa răng, khớp cắn hở hoặc nói ngọng bất thường, trẻ có thể được đánh giá sớm thay vì chờ đến tuổi niềng răng.

2. Người lớn có sửa được thói quen đặt lưỡi sai không?

Có thể.

Người trưởng thành vẫn có thể học lại tư thế nghỉ và cách nuốt phù hợp. Tuy nhiên, vì thói quen đã tồn tại nhiều năm nên thường cần sự kiên trì hơn.

Nếu răng đã bị thay đổi vị trí đáng kể, có thể phải phối hợp thêm chỉnh nha.

3. Đẩy lưỡi có tự hết không?

Ở một số trẻ nhỏ, thói quen có thể giảm dần khi trẻ lớn và bỏ được các thói quen như mút tay hoặc bú bình.

Nhưng nếu đẩy lưỡi vẫn kéo dài, đi kèm thở miệng hoặc đã gây ảnh hưởng đến khớp cắn, không nên chỉ chờ tình trạng tự hết.

4. Có thể tự kiểm tra mình nuốt đúng hay sai không?

Bạn có thể quan sát sơ bộ xem lưỡi có thường xuyên chen giữa các răng hay không, nhưng rất khó tự đánh giá chính xác toàn bộ động tác nuốt.

Nuốt diễn ra nhanh và mang tính phản xạ, vì vậy nha sĩ hoặc chuyên gia về cơ chức năng miệng sẽ đánh giá chính xác hơn.

Kết luận

Đặt lưỡi sai vị trí không phải lúc nào cũng gây ra vấn đề nghiêm trọng, nhưng nếu thói quen kéo dài, đặc biệt trong những năm trẻ đang phát triển, nó có thể góp phần làm thay đổi khớp cắn, vị trí răng và chức năng của vùng miệng.

Điều quan trọng là không nhìn tình trạng này một cách tách biệt. Lưỡi, răng, xương hàm, cách thở và cách nuốt có mối liên hệ với nhau.

Nếu đã xuất hiện khớp cắn hở, răng hô hoặc những bất thường rõ về cung hàm, bác sĩ cần đánh giá cả yếu tố cấu trúc lẫn chức năng trước khi lựa chọn phương pháp điều trị. Với những trường hợp răng hô đã hình thành, chỉnh nha răng hô có thể là một phần của kế hoạch điều trị, nhưng thói quen lưỡi và các yếu tố liên quan vẫn cần được kiểm soát để giúp kết quả ổn định hơn.